Krioterapia to leczenie krótkotrwałym działaniem bardzo niskiej temperatury, które wywołuje w organizmie reakcję przeciwbólową, przeciwobrzękową i rozluźniającą mięśnie. W fizjoterapii stosuje się przede wszystkim krioterapię miejscową, wykonywaną m.in. dwutlenkiem węgla (CO₂) lub schłodzonym powietrzem. Poniżej wyjaśniamy, jak zimno działa na tkanki, czym różnią się poszczególne rodzaje krioterapii, przy jakich dolegliwościach pomaga i kiedy nie wolno jej stosować.

Czym jest krioterapia?

Krioterapia to ogólne określenie leczenia zimnem: krótkiego, kontrolowanego działania bardzo niskiej temperatury, które wywołuje odruchową reakcję organizmu. Pod tą nazwą kryją się jednak trzy różne rzeczy, które warto odróżnić:

Kriostymulacja – niedestrukcyjna forma krioterapii, w której zimno ma pobudzić reakcję organizmu. To właśnie ją stosuje się w fizjoterapii, miejscowo lub w kriokomorze.

Krioterapia ogólnoustrojowa – krótki pobyt całego ciała w kriokomorze w bardzo niskiej temperaturze.

Kriochirurgia (kriodestrukcja) – zamrażanie i niszczenie zmienionej tkanki, np. przy usuwaniu zmian skórnych. To zupełnie inny zabieg, niezwiązany z rehabilitacją.

W gabinecie fizjoterapii „krioterapia” oznacza zwykle krioterapię miejscową, czyli schładzanie wybranego obszaru ciała – stawu, mięśnia czy kręgosłupa – przez kilka minut.

Jak zimno działa na organizm?

Zimno wywołuje w tkankach dwufazową reakcję naczyń krwionośnych. W pierwszej fazie naczynia się zwężają, przepływ krwi i przemiana materii w schładzanym miejscu spadają. Dzięki temu zmniejsza się obrzęk, a ból słabnie. Im zimniejszy czynnik, tym szybciej i silniej zachodzi ta faza.

W drugiej fazie, po zakończeniu schładzania, naczynia odruchowo się rozszerzają i tkanki zostają silnie przekrwione. Poprawia się ich ukrwienie i odżywienie, a napięcie mięśni maleje. W efekcie krioterapia działa przeciwbólowo, przeciwobrzękowo, przeciwzapalnie i rozluźniająco.

Działanie przeciwbólowe utrzymuje się zwykle do kilku godzin. To właśnie ten okres jest najcenniejszy w rehabilitacji: mniejszy ból i rozluźnione mięśnie pozwalają ćwiczyć skuteczniej niż bez zabiegu.

Krioterapia miejscowa a ogólnoustrojowa – czym się różnią?

Krioterapia miejscowa działa na wybrany obszar ciała, a ogólnoustrojowa – na całe ciało. Krioterapię miejscową wykonuje się aplikatorem, który kieruje strumień zimnego gazu lub powietrza na schładzane miejsce; pojedynczy obszar schładza się zwykle 1–3 minuty. Krioterapia ogólnoustrojowa odbywa się w kriokomorze w temperaturze od ok. -110 do -160°C, a sam pobyt trwa około 2–3 minut.

W leczeniu konkretnych dolegliwości narządu ruchu – bólu stawu, przeciążenia ścięgna czy obrzęku po urazie – częściej stosuje się krioterapię miejscową, ponieważ pozwala działać dokładnie tam, gdzie leży problem.

Rodzaje krioterapii miejscowej

Rodzaje krioterapii miejscowej różnią się przede wszystkim czynnikiem chłodzącym i osiąganą temperaturą. Zestawienie najczęściej stosowanych metod:

W krioterapii CO₂ strumień bardzo zimnego dwutlenku węgla schładza skórę i tkanki pod nią w ciągu kilkudziesięciu sekund. Krioterapia dynamiczna wykorzystuje strumień schłodzonego powietrza, który fizjoterapeuta prowadzi ruchem po skórze, by schłodzić obszar równomiernie. Obie metody wywołują tę samą dwufazową reakcję naczyń; różnią się intensywnością i odczuciem zabiegu. Wybór zależy od dolegliwości, obszaru i tolerancji zimna przez pacjenta.

Przy jakich dolegliwościach pomaga krioterapia?

Krioterapia miejscowa pomaga przede wszystkim tam, gdzie występuje ból, obrzęk lub stan zapalny w obrębie narządu ruchu. Najczęstsze wskazania to:

• świeże i podostre urazy: stłuczenia, skręcenia, naderwania mięśni, uszkodzenia ścięgien i więzadeł,
• przeciążenia i stany zapalne ścięgien, mięśni i tkanek okołostawowych,
• choroba zwyrodnieniowa stawów,
• choroby reumatyczne, np. reumatoidalne zapalenie stawów, oraz dna moczanowa,
• bóle kręgosłupa,
• wzmożone napięcie mięśni i spastyczność, np. po udarze,
• regeneracja i przygotowanie do ćwiczeń w rehabilitacji sportowej.

Krioterapia łagodzi objawy, ale sama nie usuwa ich przyczyny. Dlatego najlepiej sprawdza się jako element planu rehabilitacji, a nie samodzielne leczenie.

Czym krioterapia różni się od okładu z lodu?

Okład z lodu schładza tkanki wolniej i przy temperaturze bliskiej zera, zwykle przez kilkanaście minut. Krioterapia miejscowa działa krótko – przez 1–3 minuty – ale znacznie niższą temperaturą, co wywołuje szybszą i silniejszą reakcję naczyń przy krótszym czasie ekspozycji.

Domowy okład z lodu jest prostym i przydatnym sposobem na doraźne złagodzenie bólu i obrzęku. Krioterapia w gabinecie pozwala natomiast precyzyjnie dawkować zimno i zaplanować zabiegi w ramach rehabilitacji, łącząc je z ćwiczeniami. To nie są metody konkurencyjne, lecz o innym zastosowaniu.

Jak wygląda zabieg i dlaczego po nim się ćwiczy?

Zabieg krioterapii miejscowej trwa zwykle 1–3 minuty na jeden obszar. Przed pierwszym zabiegiem fizjoterapeuta przeprowadza wywiad, by wykluczyć przeciwwskazania. Skóra w miejscu zabiegu powinna być czysta i sucha. Terapeuta prowadzi aplikator ruchem nad skórą, obserwując jej reakcję i odczucia pacjenta. W trakcie zabiegu odczuwalne jest silne zimno, czasem mrowienie; przy bólu lub drętwieniu skóry zabieg się modyfikuje lub przerywa.

Bezpośrednio po zabiegu zaleca się ćwiczenia lub terapię manualną. Zimno ma ułatwić rehabilitację – zmniejszyć ból i rozluźnić mięśnie – a nie ją zastąpić. Zwykle planuje się serię kilku–kilkunastu zabiegów, a ich liczbę dobiera fizjoterapeuta do rodzaju dolegliwości.

Kiedy nie wolno stosować krioterapii?

Krioterapia jest zabiegiem bezpiecznym przy prawidłowej kwalifikacji, ale ma przeciwwskazania. Zabiegu nie wykonuje się między innymi przy:

• nadwrażliwości na zimno i zespole Raynauda,
• zaburzeniach czucia w miejscu zabiegu,
• zaawansowanych zaburzeniach krążenia obwodowego i zakrzepowym zapaleniu żył,
• ciężkich chorobach serca i naczyń oraz nieleczonym nadciśnieniu,
• ranach, uszkodzeniach skóry i odmrożeniach w obszarze zabiegu,
• chorobie nowotworowej.

Działania niepożądane są rzadkie i dotyczą głównie powierzchownych odmrożeń skóry, które zwykle szybko ustępują. Dlatego tak ważne jest, by zabieg wykonywał fizjoterapeuta, a pacjent na bieżąco informował o swoich odczuciach.

Najczęściej zadawane pytania

Ile trwa zabieg krioterapii?

Krioterapia miejscowa trwa zwykle 1–3 minuty na jeden obszar ciała. Pobyt w kriokomorze w krioterapii ogólnoustrojowej trwa około 2–3 minut.

Ile zabiegów krioterapii trzeba wykonać?

Zwykle planuje się serię kilku–kilkunastu zabiegów, najczęściej łączonych z ćwiczeniami. Dokładną liczbę dobiera fizjoterapeuta do rodzaju dolegliwości i reakcji na leczenie.

Czy krioterapia boli?

Krioterapia nie powinna boleć. W trakcie zabiegu odczuwalne jest silne zimno, czasem mrowienie. Ból lub drętwienie skóry są sygnałem, by zabieg zmodyfikować lub przerwać, dlatego warto na bieżąco mówić o swoich odczuciach.

Czy krioterapię można stosować przy świeżym urazie?

Tak, świeże urazy, takie jak stłuczenia i skręcenia, należą do wskazań krioterapii miejscowej, ponieważ zimno zmniejsza ból i obrzęk. O momencie rozpoczęcia zabiegów decyduje fizjoterapeuta po ocenie urazu.

Czym różni się krioterapia od okładu z lodu?

Krioterapia działa krótko, ale znacznie niższą temperaturą, co wywołuje silniejszą reakcję naczyń. Okład z lodu schładza wolniej i dłużej, przy temperaturze bliskiej zera. Lód sprawdza się doraźnie w domu, krioterapia – jako zaplanowany element rehabilitacji.

Kto nie może korzystać z krioterapii?

Krioterapii nie stosuje się m.in. przy nadwrażliwości na zimno, zespole Raynauda, zaburzeniach czucia, poważnych chorobach serca i naczyń, nieleczonym nadciśnieniu, uszkodzeniach skóry w miejscu zabiegu oraz chorobie nowotworowej.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji z lekarzem lub fizjoterapeutą. O kwalifikacji do zabiegu decyduje specjalista.